Spelenderwijs

Voor een juist verloop in de ontwikkeling horen jonge kinderen te spelen. Sinterklaas en de speelgoedwinkels spelen daar handig op in. Met het kopen van speelgoed passend bij de leeftijd van het kind, proberen we in zijn behoefte te voorzien. Ook scholen, peuterspeelzalen en kinderopvang proberen met de juiste materialen, speelruimten en opdrachten op het kind in te spelen en het te stimuleren. De overtuiging dat spel van belang is, delen de meeste volwassenen wel. Je weet niet wat spel precies oplevert. Kinderen spelen voor de lol, maar het is wel van (levens)belang.

Spelen bevredigt het kind van binnenuit. Het is plezierig en voedt het kind. Spel verdwijnt als er dwang bij komt, juist de vrijheid maakt het mogelijk. Het spel is van het kind zelf. Hierin is het kind actief en leert het vanaf een bepaalde leeftijd te interacteren met anderen. Spel creëert ruimte en tijd om dingen uit te proberen en risico’s te nemen, zonder te hoeven voldoen aan de gangbare criteria van wat goed of fout is. Spel is van belang voor de gehele ontwikkeling, en alle ontwikkelingsgebieden komen erbij aan bod. In elk kind vindt autonome ontwikkeling plaats. Het lichaam groeit op een bepaalde manier en moet voelen dat alle mogelijkheden hierin benut kunnen worden. Spel biedt dit.

Voorbeelden van spel zijn: bewegingsspel, regelspel, manipulatief spel en rollenspel. Door bewegingsspel wordt het kind zich bewust van zijn lichaam. Zoals het spelen op het klimrek, het bewegen op muziek, het verkennen van het eigen kunnen tijdens sport en het zich leren meten aan anderen. Een regelspel, zoals een bordspel, helpt een kind de wereld buiten hem beter te leren kennen en grenzen daarin te ervaren. Met manipulatiespel wordt bedoeld dat het kind al doende merkt dat het iets wordt. Spelen is toveren, denk maar aan het mengen van verf. Of het spelen met zand en water of houten blokken. Rond de kleuterleetijd ontstaat er, naast het manipulatiespel, het rollenspel. Dit spel gaat over de hen omringende wereld, de werkelijkheid zoals kleuters die tegenkomen en begrijpen. Ze leren dan uit eigen ervaring op een natuurlijke en inspirerende manier in plaats van aangeleerde trucjes te blijven herhalen. Als volwassene kun je het welbevinden en de betrokkenheid van de kinderen in het ‘doen alsof’ in de gaten houden en soms kun je ook dingen toevoegen om het spel te versterken. Niet elk kind van vergelijkbare leeftijd moet hetzelfde kunnen. Het ene kind is bijvoorbeeld van nature beter in dirigeren, terwijl een ander kind weer coöperatieve kwaliteiten bezit om het samen spelen te vergemakkelijken.

Speltherapie is een therapievorm waarin spel gebruikt wordt om het kind te helpen moeilijke, traumatische of onaangename ervaringen te verwerken en juist te duiden. Als therapeut laat je het kind voelen dat binnen de therapeutische setting al zijn spel gepermitteerd is. Door de speltaal kan het kind zijn probleem visueel maken en driedimensionaal opslaan in zijn geheugen. Het traumatische beeld kan zo vervangen worden door een heilzaam beeld. Het spel werkt genezend. Ook voor een kind dat zich gezond en normaal ontwikkeld heet, maar wiens spel ontnomen wordt, mist een uitlaatklep. Hierdoor stagneert mogelijk zijn ontwikkeling en kan hij er zelfs ziek van worden. Ziek van ellende. Omdat hem de vrijheid van creëren vanuit zijn eigenheid ontnomen wordt.

Complex jong

Als jongere kun je soms het gevoel hebben flink in de knoop te zitten. Je lijf is in ontwikkeling, hormonaal gebeuren er allerlei dingen die je niet in de hand hebt en dat kan zich uiten in wisselende stemmingen en grillige buien naar anderen toe. Deze buien en stemmingen worden door familieleden en mensen op school zelden gewaardeerd. Daar kun je knap last van hebben. Soms zelfs zo erg dat je door de complexiteit van je gevoelens en de wrijving met je buitenwereld het gevoel kunt hebben erin weg te zakken. Als deze negatieve stemmingen aanhouden en het dagelijks functioneren ernstig wordt verstoord, kan er depressiviteit ontstaan.

Zo voelde het ook voor Sanne* van zeventien jaar. Zij vertelde dat ze al maandenlang slecht sliep vanwege het vele piekeren, overdag op school nauwelijks kon functioneren, een relatiecrisis had met haar vriend en zich thuis niet thuis voelde. Met de pil was ze gestopt omdat ze het idee had dat de hormoonafgifte haar alleen maar somberder maakte. Nu had ze met het terugkrijgen van haar natuurlijke cyclus meer last van
puistjes en menstruatiepijnen. Naast de wisselende, hormonale stemmingen voelde ze zich onzeker over haar uiterlijk.

Haar vriend begaf zich in een vriendenkring met nogal wat leuke meiden en ze was bang dat hij een van hen zou verkiezen boven haar. Zeker nu ze al maanden zo zwaar op de hand was. Hij gaf aan niet langer haar voortdurende honger naar bevestiging te kunnen stillen. Ze wilde steeds van hem horen dat hij haar de mooiste en liefste vond. Maar wat hij ook zei om haar te verzekeren van zijn liefde, haar achterdochtige geest bedacht wel een nieuwe reden in zijn gedrag of zijn woorden om opnieuw te twijfelen. Kortom, het was nooit genoeg. Als ze haar twijfel naar hem toe uitte, werd hij boos. “Dan heb ik spijt dat ik me zo heb laten meeslepen door mijn gevoelens van onzekerheid en voel ik me depri”, zegt Sanne. Thuis sloot ze zich op in haar kamer en ging ze op Facebook om te checken of hij daar misschien nog een bericht voor haar had achtergelaten of met anderen contact zou hebben. Vervolgens lag ze ’s nachts wakker en piekerde ze over haar gedrag en voelde zich schuldig over de effecten ervan. Het geknaag van de onzekerheid en het schuldgevoel richt ogenschijnlijk veel schade aan.

In de therapie zochten we naar de achtergrond van haar onzekere gedrag, schuldgevoelens en depressiviteit. De samenstelling van haar gezin is veranderd en die veranderde thuissituatie maakte haar onzeker. Het bespreken van haar familiesituatie en de voorbeelden van interactie tussen Sanne en haar familieleden maakte vooral haar eigen gedachten en gedragingen inzichtelijk. Belangrijk hierin was dat ze mededogen kon ervaren naar zichzelf in de plaats van zichzelf steeds af te schieten.

Een paar sessies later vertelde Sanne dat ze haar vriend met klem gevraagd had geen contact meer te hebben met een van zijn vrouwelijke klasgenotes, die op een storende manier claimde. Sannes onzekere gevoelens zouden dan af kunnen nemen had ze bedacht. Na een flinke woordenwisseling ging hij er nukkend mee akkoord. Helaas gaf deze ‘controleslag’ Sanne niet de opluchting die ze gehoopt zou hebben. Dat het niet als een juiste oplossing voelt, komt omdat ze van de ander verwacht dat hij haar onzekerheid moet oplossen. Het conflict dat ze had met haar vriend, zat in haarzelf. Nu moest ze alleen de weerstand daarin nog overwinnen. De weerstand om het in zichzelf te voelen in plaats van het te schuwen.

Ik hielp haar te voelen waar in haar lichaam beklemmende gevoelens of een teveel aan spanning zat. Door haar dit te laten voelen en in eenvoudige termen te laten verwoorden, losten de spanningen en schuldgevoelens op. Een paar weken later zegt Sanne dat de eerder aanhoudende, neerslachtige stemming nu doorbroken is. Meer en meer ervaart ze rust in zichzelf en zelfs momenten van humor in de zelfreflectie. Er is een interesse in haar ontstaan om zichzelf te onderzoeken waarom ze de dingen doet zoals ze die doet. Ze kan nu haar onzekere gevoelens ervaren zonder zichzelf af te kraken. Vandaar uit ontstaat er langzaam aan iets nieuws, namelijk een Sanne die zichzelf waardeert.

*) Sanne is vanwege de waarborg van privacy van de cliënt een fictieve naam.

 

Papa, kun je weer met mama trouwen?

Scheiden. Het is aan de orde van de dag. Kinderen kiezen niet voor een scheiding. Zij houden van beide ouders en hebben moeite met de veranderingen die een scheiding met zich meebrengt. Ieder kind gaat er vanuit dat de belangrijkste personen in zijn leven, vader en moeder, altijd bij elkaar blijven. Vooral jonge kinderen vinden dit zo vanzelfsprekend dat ze er geen moment aan twijfelen. Door een scheiding wordt het vertrouwen van het kind op de proef gesteld. Alles wordt plotseling anders: het vertrek van een van de ouders, verhuizen, het wonen in twee huizen met hun eigen regels, een financiële achteruitgang of een nieuwe gezinssamenstelling.

Een scheiding is een ernstige, emotionele gebeurtenis. Naast de financiële en juridische zaken die geregeld moeten worden, gaat het dagelijks leven voor de kinderen gewoon door. Als ouder loop je tegen allerlei lastige gevoelens aan die de scheiding met zich meebrengt. Zo heeft de oorzaak van de scheiding invloed op hoe je tegen je ex-partner aankijkt. Al ervaar je veel negatieve gevoelens ten aanzien van je
ex, is het goed om te zien dat het voor je kind zijn lieve papa of mama blijft. Niet eenvoudig, maar lukt dit, dan helpt het je kind gemakkelijker door de echtscheidingsperiode heen. Ervaar je hier moeite mee, schakel dan hulp in van een deskundig en neutraal iemand.

Ouders die voor hun kind hulp zoeken, erkennen dat ze minder grip hebben op het emotionele welbehagen van hun kind en zien een zorgelijke verandering in het gedrag zoals woedeaanvallen of concentratieproblemen op school. In een neutrale therapiesetting kunnen kinderen hun verhaal kwijt zonder de angst te voelen, de ene of de andere ouder voor het hoofd te stoten. Zo vertelde Jason (vier jaar): “Papa is niet lief, hij is boos op mama.” Hij kwam in conflict, had hevige hoofdpijn, want eigenlijk hield hij veel van allebei. In de therapiesetting vond hij ruimte om lieve gevoelens voor zowel mama als papa te hebben en kwam tot rust. Wat ook helpt is het letterlijk uittekenen van de nieuwe woonstructuur. Met poppetjes en getekende huizen kunnen kinderen al spelend vertellen wie in welk huis is en welke regels er gelden. Zo gaat het kind zijn nieuwe wereld snappen en zich er veilig voelen. Zeker als vader en moeder in het bijzijn van hun kind normaal met elkaar omgaan. Als je hier niet toe in staat bent, dan is het belangrijk te bedenken waar het kind met momenten wel een veilige plek heeft. Een plek waar het niet te maken heeft met verwarde loyaliteitsgevoelens naar vader en moeder. Zoals bij vrienden, op school of bij familieleden die in staat zijn vanuit neutraliteit ten aanzien van beide ouders met het kind om te gaan. Het kind kan dan op adem komen.

Hoe moeilijk het ook is; men dient de negatieve en verwarrende gevoelens als ex-partner los te koppelen van de rol als ouder. Als het je lukt om evenwichtig te communiceren met je kind, bied je het een veilig platform. Het kind voelt dan, ondanks de scheiding, dat het nog steeds ouders heeft die er voor hem zijn. Als je als ouder veel boosheid hebt ten aanzien van je ex, kan het moeilijk zijn om niet kwaad te spreken over de ander waar het kind bij is. Kinderen hebben het moeilijk als ze geconfronteerd worden met zulke negatieve uitingen. Het liefst zouden ze zien dat de ouders weer bij elkaar komen. Zo zei Sterre (zes jaar) dat ze aan haar papa ging vragen of hij weer met mama ging trouwen. Dit vroeg om een liefdevolle en duidelijke uitleg dat het niet tot een hereniging zou komen. Een kind heeft het namelijk nodig de werkelijkheid juist te kunnen duiden, om aan verwerking toe te kunnen komen.

Naarmate een echtscheiding met meer conflicten gepaard gaat, zijn de negatieve gevolgen voor een kind groter. Er bestaat een grote verscheidenheid in emotionele reacties, mede afhankelijk van leeftijd en ontwikkelingsstadium van het kind. Veelvoorkomende reacties van kinderen zijn boosheid, angst, verdriet, schuldgevoelens en loyaliteitsgevoelens. Uit onderzoek blijkt dat kinderen de meeste, negatieve gevolgen ervaren in de eerste twee jaar na de scheiding. Dit geldt niet voor alle kinderen; het blijkt dat de effecten van scheiding voor een aantal jongeren tot ver in de volwassenheid kunnen aanhouden en een rol kunnen spelen wanneer ze zelf een partner hebben.

*) Vanwege de waarborg van privacy is gekozen voor fictieve namen.

Je goed voelen

Hoe vaak zeggen we niet tegen een piekerend kind: “zit eens niet zo in je hoofd?”. Het lukt het kind op dat moment niet bevredigend te handelen. Hij probeert middels denken tot een oplossing te komen en in dit repeterend denken loopt hij vast. Dat noemen we piekeren. In therapie kun je een kind helpen gezondere denkstrategieën aan te leren. Maar er is meer nodig. Alleen leren minder angstig te denken zorgt er namelijk niet voor dat het lichaam niet met hem aan de haal gaat zoals zweten, trillen of een brok in de keel.

Met lichaamsgerichte therapie maak je het kind bewust van wat het in zijn lichaam voelt als het zich ergens druk over maakt. Het gaat daarbij niet alleen over de ervaren emotie, zoals verdriet of boosheid, maar ook over de plek waar het kind in zijn lichaam een druk of ongemak ervaart. Door hem te vragen hardop te benoemen wat hij waar voelt in zijn lichaam en dit te beschrijven neemt het automatisch een beetje afstand van het probleem. Het piekeren erover vermindert hierdoor aanzienlijk.

Doordat we in een maatschappij leven waar weinig cultuur is voor het ‘voelen’, lijken we vergeten te zijn dat we geboren worden als een ‘voelend wezen’. In het begin voelen we honger, dorst, kou of warmte en maken we met geluiden kenbaar aan onze omgeving dat dit verholpen moet worden. We hebben nog geen cognities. Zodra we leren denken en verbanden leggen gaan we betekenis geven aan wat er om ons heen gebeurd en leren we de wereld om ons heen te snappen.

Als er vervelende dingen gebeuren verwerken we dit of we verdringen het. Verdringingen zijn succesvol weggestopte gebeurtenissen. Deze kunnen opnieuw actief in het bewustzijn komen doordat een nieuwe gebeurtenis ons ‘onbewust’ hieraan herinnert. De emotionele en lichamelijke spanningen die nog onverwerkt in ons lichaam aanwezig waren worden actief zonder dat we zelf snappen waar dit vandaan komt. Daarom komen we er met denkwerk niet uit.

Het is bij ons de cultuur om bij lichamelijk of emotioneel ongemak iets te nemen om de pijn te laten verdwijnen. Ook als we voelen dat we gestrests zijn of iets traumatisch meemaken gaan we het liefst weg bij dit onrustige gevoel. Gek genoeg vaak door nog drukker te gaan doen.

Onze kinderen doen dit ook. In therapie merk ik dat kinderen makkelijker dan volwassenen in staat zijn om contact te maken met wat ze voelen. Waarschijnlijk omdat ze van het gevoel minder ver verwijderd zijn. Als therapeut help je het overmatig piekerende kind bewust te worden van spanningen in zijn lichaam. Je vraagt het kind opmerkzaam te zijn waar deze spanningen zich bevinden en ze te beschrijven. Door geïnteresseerd te zijn en er in rust bij te blijven lossen de spanningen beetje bij beetje op. Dit werkt in combinatie met het ontwikkelen van helpende gedachten voor een probleem goed. Mijn ervaring na vele sessies, is dat lichaamsgerichte therapie duidelijk zijn vruchten afwerpt. Na enkele sessies ervaart het kind dat de klachten afnemen.

Wil je er meer over weten? Peter Levine schreef hierover het boek:”De stem van je lichaam”. Hij heeft een achtergrond in biofysica, stressbehandeling en psychologie. Hij werkt als stress-consulent in het Spaceshuttleproject van de NASA en is een expert op het gebied van traumabehandeling en lichaamsgerichte therapie.

Griezelig eng

Griezelen is voor sommige kinderen een lolletje. In mijn praktijk komen kinderen die minder makkelijk met griezelfiguren op televisie of de computer om kunnen gaan. Zij slapen er slecht van, dromen enge dingen of durven minder makkelijk zonder moeder op pad.

Marieke van zes jaar heeft bij een vriendinnetje samen met haar oudere zus naar een spannende kinderfilm over heksen gekeken. Het vriendinnetje vond het een leuke film. Marieke durfde niet te zeggen dat ze het spannend vond. In haar ogen was het heel echt wat ze zag. Nu denkt ze steeds mensen op de fiets te zien die eng naar haar kijken of zelfs in heksen veranderen zoals in de film. Ze wil na school niet meer bij andere kinderen afspreken. Of haar moeder moet mee. In de kindertherapie wil ze het overal over hebben, behalve over dit onderwerp, omdat ze bang is dat het daardoor erger wordt.

Denken dat het beter is het er niet meer over te hebben is begrijpelijk, maar werkt alleen met betrekking tot het rationele bewustzijn. In het onderbewustzijn speelt het irrationele nog een rol en jaagt de angst verder aan. Marieke heeft het spelen bij een ander gekoppeld aan het angstige gevoel dat ze kreeg tijdens het kijken naar de heksenfilm. Dit had thuis ook kunnen gebeuren. Thuis is haar moeder er die haar een veilig gevoel geeft. Marieke kruipt als het ware terug onder moeders vleugels omdat het daarbuiten te onveilig lijkt.

De scheidingslijn tussen fantasie en werkelijkheid (het irrationele en het rationele) is voor kinderen tot grofweg een jaar of zes flinterdun. Het naadloos overgaan van fantasie en werkelijkheid wordt ook wel het ‘magisch kind denken’ genoemd. Marieke zit in een overgangsfase. Zij is meer en meer in staat om het verschil tussen fantasie en werkelijkheid te bevatten. Een aantal sessies lang werd het heksenonderwerp gemeden. Ondertussen ontstond er een sfeer van veiligheid en vertrouwen. En op een goed moment kon de angst bespreekbaar worden gemaakt.

In de film is een vrouw te zien die in een mum van tijd verandert in een enge heks. De filmmakers hebben daar animatietechnieken voor gebruikt. Marieke heeft hier, net als alle andere jonge kinderen, geen weet van en ziet een vrouw in een heks veranderen. Zij neemt wat ze ziet voor waar aan. De filmmakers zijn geslaagd in het creëren van een illusie. Ik laat Marieke aan de hand van een pruik, bril en gespeelde enge gelaatsuitdrukkingen, ervaren hoe snel iets er voor het oog anders uitziet. Zij weet dat ik het ben en toch ziet ze een eng type.

Ook tekenen we de heks in vijf stappen terug tot een gewone vrouw. We vouwen het blaadje zo dat de gewone vrouw en de heks naast elkaar staan. “In die film hebben ze de stukjes van het verkleden eruit geknipt”, leg ik haar uit. Daar waar het kind bang voor is, kun je ontkrachten door het terug te brengen tot wat het werkelijk is: een goed verklede vrouw of een knap gemaakte pop. Vervolgens is er ruimte om aan de angstgevoelens te werken. Door de angst in een veilige setting te doorvoelen, vloeit hij weg.

*) Om de privacy te waarborgen is gekozen voor een fictieve naam.

Stil verdriet

Een kind dat een vader of moeder verliest waarvan het niet anders wist dan dat hij of zij er altijd zou zijn, wordt vaak verscheurd door verdriet bij het ontbreken van die vanzelfsprekendheid. Mats (11 jaar) weet dat zijn vader ziek is en niet meer beter gaat worden. Hij heeft kanker en kan met medicijnen zijn leven alleen nog verlengen. Sabine (19 jaar) komt naar me toe om te verwerken dat haar moeder is overleden. Er is nu niemand meer om na school een kopje thee met haar te drinken. Kinderen zoals Mats en Sabine moeten kunnen rouwen en verwerken om verder te kunnen.

Mats, 11 jaar
Als Mats voor het eerst bij mij komt, zie ik een jongen met een van ingehouden verdriet vertrokken gezicht, die nogal zenuwachtig aan zijn kleding zit te plukken. Bij alle volgende sessies die ik met hem heb beginnen de tranen al te lopen als ik hem in de wachtkamer ophaal. Hij heeft veel onderdrukte spanning. Over de ziekte van zijn vader praat hij nog niet. Wel vertelt hij druk over alles wat klasgenoten in zijn ogen niet goed doen. Kritiek geven is geen probleem voor hem. Maar daarmee houdt hij het buiten zichzelf. Als we over hem gaan praten, over wat hij voelt, is dat lastiger voor hem. Om hem te helpen bij zijn gevoel te komen pak ik fotokaarten van mensen met verdriet. De mate van verdriet verschilt per foto en hij mag beschrijven wat hij ziet en denkt. Hij kiest een foto uit waarop een meisje huilt.

Zo is er in zijn klas een meisje wiens vader in de zomervakantie is overleden aan kanker. Mats vertelt me dat hij weinig van haar verdriet merkt. Alleen toen er een toneelstuk werd opgevoerd waarin iemand doodging, zag hij dat de juf naar haar toe liep en een arm om haar heen deed. Hij heeft er geen behoefte aan om met haar over zijn vader te praten, maar vindt het fijn te weten dat er iemand is die zijn verdriet snapt. Wat Mats laat zien in zijn gedrag is dat hij weinig succesvolle ervaring heeft met het goed verwerken van verdriet. Over de ziekte van zijn vader voelt hij zich machteloos. Hij heeft geen invloed op het verloop ervan. Iets in hem denkt op de irritatie ten aanzien van zijn klasgenoten wel invloed te hebben en daarom focust hij zich daarop.

Bij Mats wordt in elke sessie het thema van zijn zieke vader meegenomen. De ene sessie wordt er veel aandacht aan besteed en in een andere sessie ligt de nadruk meer op Mats’ omgang met klasgenoten en met zijn frustratietolerantie in het algemeen. Het verwerken wordt dan in de onderstroom van zijn onderbewustzijn meegenomen. Dat zal Mats straks helpen als zijn vader komt te overlijden.

Sabine, 19 jaar
Sabines eerste sessie is een jaar nadat haar moeder aan borstkanker is overleden. Het concentreren op school gaat lastiger en ze geeft aan veel verdriet te hebben. Ze begrijpt niet dat, ondanks dat ze een jaar verder is, het verdriet de laatste tijd sterk is toegenomen. Ze zou willen dat ze haar verdriet op school ‘uit’ kon zetten. In het eerste jaar na het overlijden van haar moeder is Sabine niet gekomen tot het goed verwerken van haar verdriet. Ze heeft dit verdrongen totdat dit vanuit haar onderbewustzijn in alle hevigheid weer omhoog is gekomen en het haar niet meer lukte om het op school te onderdrukken.

Ik leer haar een manier om het verdriet te voelen zonder de te grote drang dat weg te willen hebben. Ze zwelgt in haar verdriet en die drang vergroot het drama. Ik vraag haar welke herinnering aan haar moeder vooraan ligt. Ze vertelt dat ze steeds opnieuw moet denken aan het moment dat ze in het ziekenhuis te horen kreeg dat haar moeder niet meer beter zou worden. Er komen tranen. Bij thuiskomst op haar kamer wilde ze zich met haar verdriet heel diep onder de dekens weg stoppen. Het gevoel van de schok die die mededeling toen veroorzaakte komt in de sessie omhoog. De hevigheid van het terugkerende verdriet maakt duidelijk dat ze het toen niet goed heeft verwerkt. Gaandeweg de sessie voelt en beschrijft ze op evenwichtige wijze het weggestopte leed en creëert zo de juiste afstand om het nu wel goed te verwerken. Wat sessies later vertelt Sabine dat ze op school niet meer overvallen is door plotselinge huilbuien.

Je kunt verdriet succesvol verdringen zoals Mats of erin zwelgen zoals Sabine. Beide manieren zijn niet wenselijk voor een evenwichtige ontwikkeling. Belangrijk is om verdriet goed te verwerken. Er zijn altijd mensen in je buurt die met een vergelijkbaar verlies te maken hebben gehad, je kunt leren van hun gezichtsuitdrukking, houding en manier van praten over het verdriet.

*) Vanwege de waarborg van privacy is gekozen voor fictieve namen.

Piekerpiek

Bij mij op tafel ligt een tekening. Je ziet een afbeelding van een jongen met een enorm groot rood gekleurd hoofd en eronder een klein lijfje met pieterpeuterige armen en benen, zonder voeten, waar geen kleurpotlood aan te pas is gekomen. Alsof zijn lijf niet meetelt! Het is een tekening van Roef (8 jaar). De tekening heeft weinig uitleg nodig over hoe hij zich ervaart. Hij is door zijn ouders aangemeld voor therapie vanwege zijn angsten en extreem gepieker. Doordat hij zo in zijn hoofd ‘zit’ ervaart hij amper nog dat hij ook nog een lijf heeft. Hij heeft moeite met doorademen.

Ook slaapt hij slecht vanwege het vele gepieker en ziet op tegen de dagelijkse activiteiten waarvan hij heeft ervaren er moeite mee te hebben. Grappig is te weten dat bij volwassenen het hoofd relatief klein is in verhouding tot het lichaam, om precies te zijn 1 : 8. Ook al is bij jonge kinderen het hoofd groot in verhouding tot het lichaam (bij baby’s is deze verhouding 1 : 4 , bij peuters 1 : 5 en bij kleuters 1 : 6) dan nog heeft de rest van het lichaam een veel groter aandeel. Wij mensen zijn ons hoofd (ons denken) zo’n waarde gaan toekennen, dat we met momenten vergeten dat we meer zijn dan onze kopzorgen alleen.

Belangrijk is om verschil te maken tussen denken en piekeren. Veel denken hoeft geen probleem te zijn als je denken en goed waarnemen leiden tot het vinden van een oplossing of het nemen van goede actie. Veel piekeren daarentegen is het onafgebroken repeteren van dezelfde, vaak verkeerde gedachten zonder dat er een eind aan komt. Doordat je verkeerd waarneemt blijf je maar zoeken en kom je niet verder. Je vindt de oplossing voor je probleem niet omdat je niet goed waarneemt. De oorzaak hiervan is bij iedereen anders. Er kan onjuist aangeleerd geweten aan ten grondslag liggen waardoor je bepaalde kanten niet op durft te denken of er kan sprake zijn van een psychische stoornis. Het onafgebroken zoeken geeft je spanningen en werkt uitputtend. Je kwelt jezelf ermee. Zonder dat je het een halt toe kunt roepen.

Ook Roef werd gekweld door zijn gepieker. Hij werd er zich bewust van dat hij zich ook op andere plekken in zijn lichaam naar kon voelen door het gepieker. Zijn maag deed pijn, hij begon te zweten en werd duizelig. Roef kwam met het woord ‘piekerpiek’. Hij vertelde me dat hij op momenten van zo’n piek, zulke grote zorgen had dat hij van angst bijna kon overgeven of flauwvallen. De controle op deze manier over zijn lichaam kwijtraken maakte hem radeloos. Om Roef goed te kunnen helpen was het nodig om zijn manier van waarnemen duidelijk te krijgen. Daarom liet ik hem gedetailleerd beschrijven hoe hij de gebeurtenissen waarover hij piekerde waarnam.

Ik maakte hem duidelijk waar hij hier oorzaak en gevolg niet helder zag. Dat hielp hem om tot de ontdekking te komen dat zijn geweten dat hem was aangeleerd op school en thuis, hem in de weg stond om tot oplossingen te durven komen die bij hem pasten. Zo was het gebruikelijk dat alle mannen in de familie van Roef met hart en ziel opgingen in het voetballen. Ze waren allemaal lid of werkzaam in de lokale club en sommigen zelfs in het bestuur. Roef voelde niks voor voetballen maar kon het niet aan om wat anders te durven denken. Hij voelde zich schuldig om wat anders te willen dan wat gebruikelijk is in de familie. Al die tijd had hij lichamelijke klachten gebruikt om niet op voetbal te hoeven gaan. Gaandeweg de therapie durfde hij zijn vader dit te vertellen en bleek dat deze helemaal geen punt maakte van Roefs weerzin tegen voetbal. Samen zouden ze zoeken naar een passende sport.

Het inzicht dat zijn aanname met betrekking tot het voetballen niet correct was, werkte als een regelrechte ‘eyeopener’. Roef kon hierdoor niet alleen zijn ‘voetbalgepieker’ achter zich laten, maar durfde ook andere piekerproblemen met een nieuwe kijk te benaderen.

*Vanwege de waarborg van privacy van cliënten is gekozen voor een fictieve naam.

Spoken

Jay (5 jaar), Moos (12 jaar) en Becca (17 jaar) hebben allen hetzelfde probleem. Ze spoken als andere kinderen slapen. Waarom ze spoken, is voor alle drie anders. Ze kennen elkaar ook niet. Ze weten wel van mij dat er meer kinderen zijn die slaapproblemen hebben en dat geeft troost.

Jay, 5 jaar
Jay is een leuke stevige kleuter die je goedlachs tegemoet treedt. Hij is de hele dag druk in de weer. Maar rond vijf uur, zijn de wangen rood en ligt hij onderuitgezakt op de bank. Het is op, moeder kan hem dan niet meer wakker houden en Jay dut in. Het gevolg is dat hij s’avonds niet naar bed wil. Moeder vertelt dat hij sinds de echtscheiding afgelopen zomer afwisselend bij vader en moeder in huis slaapt. Vanwege het afgesproken co-ouderschap zijn dit vaste dagen voor Jay, maar de bedrituelen zijn verschillend. Hij is hierdoor van zijn ‘slaappadje’ afgeraakt.

Moeder geeft toe dat ze hem regelmatig bij haar in bed in slaap laat vallen omdat hij er dan niet steeds uitkomt. Vader doet dit niet, en dat is voor Jay moeilijk te snappen. In een gescheiden situatie kun je niet eisen dat beide ouders dezelfde aanpak hanteren. Wat wel kan is, dat Jay verteld wordt welke regels waar gelden en dat deze ook zo uitgevoerd worden. Dus moeder spreekt af dat Jay om zeven uur naar boven gaat, hem een verhaaltje vertelt en er nog vijf minuten bij ligt. Dit spreekt ze overdag met hem af als het slapen nog niet aan de orde is. Als het bedtijd is en Jay er meerdere keren uit komt, kan moeder hem wijzen op de afspraak en komt het aan op het steeds rustig terugleggen. Jay moet voelen dat zij de koers uitzet voor hem en koersvast is. Dat geeft duidelijkheid en veiligheid.

Moos, 12 jaar
Met Moos is het anders. Hij is fit genoeg om voldoende te presteren op school, zijn huiswerk te maken en te sporten. Alles wat hij overdag meemaakt, verwerkt hij s’avonds in bed, dan begint het piekeren. Hij probeert zijn ouders zo lang mogelijk aan de praat te houden aan de rand van zijn bed. Hij wil de dag dan nog met hen doornemen. Eenmaal alleen gaat hij meerdere keren uit bed om alles goed te doen: de gordijnen in de plooi en de deur op de juiste kier. Hij krijgt een gevoel in zijn lichaam dat hij niet prettig vindt en zijn gedachten gaan alle kanten uit. Als zijn ouders naar bed gaan slaapt hij vaak nog niet, en maakt hij zich steeds drukker om mogelijk slaapgebrek. Gelukkig is hij overdag nooit moe.

Die ontdekking zorgt ervoor dat Moos zich minder druk maakt om zijn inslaapprobleem. Hij kijkt daardoor anders naar hetzelfde ‘probleem’. Hij stuurt zijn gedachten nu zo, dat rust hem ook al goed doet. Als hij dan in het donker de spanningen in zijn lichaam voelt, zoekt hij die op in de plaats van ze weg te willen hebben. Hierdoor vermindert de spanning. Zijn ouders nemen tijdens het avondeten de dag al met hem door, zelfs als Moos door alle afleiding om hem heen denkt dat het op dat moment nog niet nodig is. Later op de avond blijkt hem dit rust te geven.

Becca, 17 jaar
Becca is angstig vanwege het gevoel dat er steeds ‘iets’ in haar slaapkamer aanwezig is. Ze zegt een heel gevoelig meisje te zijn. Ze pikt sferen op van anderen en hoe zij zich voelen. Als ik doorvraag, vertelt ze dat zij met haar vriendinnen naar horrorfilms kijkt en in de virtuele wereld ‘Second Life’ speelt met griezelige personages. Becca wil zich niet laten kennen in haar vriendengroep, maar ondertussen is ze doodmoe. De angsten die ze s’nachts uitstaat wegen volgens haar niet op tegen het bekennen aan de groep.

Haar hulpvraag is, haar te helpen van haar angst af te komen door het echte en het virtuele leven beter van elkaar te scheiden. Gelukkig komt ze er gaandeweg de therapie achter dat haar hersenen deze scheiding niet zo makkelijk maken. Deze acceptatie helpt haar om naar haar vriendinnen toe andere keuzes te maken. Door de toegenomen zelfkennis heeft ze minder moeite hen te vertellen over haar gevoelige kant. Ze voelt zich nu veiliger in zichzelf en daardoor ook in haar domein: haar slaapkamer!

Kleine kinderen en jongeren kunnen periodes in hun leven hebben dat ze s’nachts flink aan het ‘spoken’ zijn. Ouders en kinderen kunnen zich hier behoorlijk druk om maken. Het onmachtige gevoel maakt dat je in een oud patroon vast blijft zitten en niet bij een oplossing kunt komen. Gelukkig is er altijd oplossing op maat, passend bij het gespook!

*) Om de privacy van de cliënten te waarborgen is gekozen voor een fictieve namen.

Groeien ten koste van de ander

Er komen vaak kinderen in mijn praktijk die gepest worden. Zij en hun ouders willen tips hoe ze met pesters om kunnen gaan, zelf sterker kunnen worden of op een positievere manier kunnen kijken naar hun aanwezigheid in de klas. De waarneming is altijd gekleurd door eerdere ervaringen en hierdoor kan het kind denken dat het altijd gepest wordt en de ander niet.
De pesters daarentegen komen zelden met een hulpvraag. Waarom zouden ze ook, iets in hen ervaart plezier of macht als ze de ander kleineren. Ze zoeken daarbij vaak de steun van de groep om hun macht kracht bij te zetten.

Een pester is als een roofdier op zoek naar een prooi om die te verschalken.
Onbewust zijn het opportunisten. Ze doen iets waar ze instinctief gewin bij hebben zonder dat ze de gevolgen overzien. Ze leren zichzelf een gedrag aan wat hen vroeg of laat problemen oplevert. Op het moment dat ze iemand tegen komen die groter of sterker is dan zij zijn de rollen ineens omgedraaid. Zonder dat ze het aan hebben zien komen liggen ze er uit. De vermeende onaantastbaarheid blijkt een illusie. De onaangename persoonlijkheid is inmiddels vast verankert, karakter geworden, door al het pestgedrag.

Doordat de pester deze rol zo lang heeft aangenomen is het moeilijk bij te sturen. Het kind kan in een zwaar innerlijk conflict komen omdat datgene wat er ineens in zijn werkelijkheid opdoemt niet strookt met het beeld dat het tot dat moment had. Stel het kind was de hele lagere schooltijd de pester in de klas en werd hierin gedragen door een groep aanhangers. Eenmaal op de middelbare school zijn de kaarten opnieuw geschud omdat er nieuwe spelers op het veld zijn, met de kans op nog grotere roofdieren. Hierdoor kan de pester zijn spel mogelijk niet voortzetten.

Hoe komen kinderen tot pestgedrag? Pesters hebben zelf niet door dat ze vol zitten met verdrongen trauma’s. Onbewust willen ze niet dat de ander te dichtbij komt en om de aandacht af te leiden van de kwetsbaarheid ontwikkelen ze pestgedrag.
Het onderliggende minderwaardigheidscomplex kunnen ze niet aan en dat klapt dan om naar pest gedrag. Door de ander te kleineren ervaren ze dat ze zelf krachtiger worden.

Om een pester bewust te krijgen van zijn gedrag en hem hierin ook nog te willen veranderen, zie je op scholen vaak dat dit gedrag in de groep door een deskundige leerkracht wordt besproken en begeleidt. Soms zie je dat het gepeste kind en zijn ouders door de ouders van de pesters verantwoordelijk worden gemaakt voor de ontstane situatie. Zij vinden dat het gepeste kind weerbaarder gemaakt moet worden. Zo zou de pester geen kans krijgen. Hierbij wordt te makkelijk voorbij gegaan aan de rol van de pester. Als ouders het niet  schuwen hierin te duiken, kunnen ze hun kind bijsturen en de boodschap meegeven dat het belangrijk is samen met een ander te groeien in de plaats van ten kosten van de ander.

Wellicht dat je als ouder zelf nog wel iemand kunt herinneren die vroeger in de klas altijd gepest werd. Misschien deed je er zelf aan mee en wist je niet hoe je er niet aan mee moest doen. Met het verstrijken van de jaren kun je daar nu wroeging over hebben. Een dergelijk schuldgevoel kun je voorkomen bij je kind door tijdig in te grijpen.

 

Hooggevoelig

Bestaan er kinderen die gevoeliger zijn dan andere kinderen? En zo ja, hoe weet je dat dan? Vaak ervaren hooggevoelige kinderen van kleins af aan al dat ze ‘anders zijn’, maar weten vaak niet goed waarin. Ze nemen de stemmingen van zichzelf en anderen in de klas sterk waar, ze kunnen zich in een drukke omgeving snel afgeleid, geïrriteerd, vermoeid of ongeconcentreerd voelen. Ze hebben een rijke, innerlijke belevingswereld en vragen zich met betrekking tot het leven en de waarheid meer af. Hierdoor kunnen ze zich soms moeilijk staande houden in overvolle klassen, de voor- en naschoolse activiteiten, de digitale levensstijl van ‘sms en chat’ en alles wat hoort bij het meedoen aan de eisen van de huidige tijd.

Je kunt je als hooggevoelig kind niet isoleren. Het is realistischer om deze kinderen te helpen zichzelf goed te leren kennen en te beschermen op een manier die in het gewone leven past. Echter, als hooggevoelig kind heb je het doorgaans lastiger, je neemt nu eenmaal meer waar en hebt meer te verwerken. Om hooggevoelige kinderen te kunnen helpen in het gewone leven mee te doen, is het handig om eerst te begrijpen waarin de werking van hun hersenen verschilt van minder gevoelige kinderen. Bij hooggevoelige kinderen is het natuurlijke vermogen om zaken uit het onder- en onbewuste een doorslaggevende rol te laten spelen in de dagelijkse informatieverwerking beter ontwikkeld. Kort gezegd: ze doen minder op basis van ‘weten’ en meer op ‘voelen’. En nemen in dit voelen alles mee. Naast deze complexere informatieverwerking hebben deze kinderen vaak snellere reflexen, ondervinden ze meer invloed van pijn, medicijnen en opwekkende middelen en hebben ze vaker last van een overactief immuunsysteem en allergieën. In zekere zin is hun hele lichaam ontworpen om nauwkeuriger te kunnen waarnemen en evalueren wat er binnenkomt. Dat klinkt mooi als het kind op een juiste manier met zijn hooggevoeligheid om kan gaan.

De werking van de hersenen is associatief. Als deze kinderen meer waarnemen en meer te verwerken hebben, lopen ze de kans meer te associëren. Een voorbeeld. Een hooggevoelig meisje kan van binnen iets heel zeker weten. Bijvoorbeeld hoe zij een spreekbeurt gaat aanpakken.
Vervolgens bespreekt ze dit met haar ouders. Die komen met goedbedoelde argumenten om wat te veranderen. Gevoelsmatig kloppen die niet met wat het kind wilde. Er start in haar een innerlijke dialoog op waarin haar hele idee wankelt. Dat komt omdat ze (onbewust) alles betrekt in haar keuzes. Niet alleen de feitelijke weetjes voor de spreekbeurt, nee, ook de gevoelens van haar ouders en de mogelijke gedachten die haar ouders over haar hebben. Het associëren komt in volle gang. Dat betekent niet dat ze het bij alles aan het juiste eind heeft. Hoe meer er te associëren valt, hoe meer fouten er gemaakt kunnen worden in het juist waarnemen en interpreteren. Daarom kan dit meisje ogenschijnlijk niet snel genoeg mee komen. Terwijl anderen alweer verder gaan, is zij nog bezig alle informatie te verwerken. Zo wordt ze door de situatie afgezonderd. Dit kan ten koste gaan van haar evenwichtigheid.

Kinderen zoals dit hooggevoelige meisje kunnen door de overprikkeling van alle indrukken danig uit balans raken, zodat ze hevige fysieke of emotionele stress ervaren. Daardoor blijven ze in de emotionaliteit van het moment hangen. De ouder of leerkracht dient hier een rustpunt te zijn. Als het kind kan ervaren dat zijn belangrijkste opvoeders niet onzeker zijn, is dat voor dit kind een hoopvol teken en kan het kind al pratende de spanning bij de opvoeders weg laten vloeien als onderdeel van het verwerkingsproces. De ouder fungeert dan als een projectiescherm of klankkast waartegen het kind zijn problemen verwoord ziet. Doordat het kind de tijd krijgt om te vertellen, kan het voelenderwijs tot een evenwichter beeld komen.